30.10.2026
Жеті Жарғы құқықтық мәдениет пен әділ қоғам қағидаттарының негізі
Мұрат Еділ Ералыұлы,
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы
Құқық қорғау органдары академиясының докторанты, заң ғылымдарының магистрі.
Жемпиисов Назарбек Шаруанұлы,
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы
Құқық қорғау органдары академиясы -
Арнайы заң пәндері кафедрасының профессоры,
заң ғылымдарының кандидаты,
қауымдастырылған профессор
Жаһандық трансформациялар мен ұлттық бірегейлікті іздеу дәуірінде Қазақстан өз тамырына көбірек жүгінуде. Заңгер үшін бұл үндеу тек тарихи естелікке ғана емес, кәсіби қажеттілікке де қатысты. Өйткені, тамырсыз құқық жансыз механизмге айналады. Жеті Жарғы — XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Тәуке хан тұсында құрылған заңдар жиынтығы - жай ғана тарихи жәдігер емес. Бұл қазақтың құқықтық мәдениетінің негізі, әділ қоғам қағидаттарының іске асуы және олардың көпшілігі қазіргі заманға сай болып қала береді.
Жеті Жарғы өздігінен пайда боласалған жоқ. XVII ғасырдың аяғында Қазақ хандығы аса күрделі сын-қатерлерге тап болды, мәселен жоңғарлар тарапынан сыртқы қауіп, жүздер мен рулар арасындағы ішкі жанжалдар мемлекеттің өмір сүруіне қауіп төндірді. Мұндай жағдайда хан Тәуке (1680-1718) өзін көреген саясаткер және заң шығарушы ретінде көрсетті. Ол ежелгі әдет-ғұрыптарға рұқсат беріп қана қоймай, бірлік пен тәртіпті қамтамасыз ететін сапалы жаңа құқықтық құжат құруға бастамашы болды.
Жеті Жарғы адат пен шариғаттың механикалық жиынтығы болған жоқ. Бұл терең шығармашылық қайта өңдеудің нәтижесі болғанын түсіну маңызды. Зерттеушілер атап өткендей, әдеттегі құқықтық нормалар бекітіліп қана қоймай, жаңа жағдайларға бейімделді, айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Жинақты әзірлеуге үш жүздің көрнекті билері — Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би қатысты, олардың беделі мен құқықтық даналығы Жеті жарғының заңдылығы мен өміршеңдігін қамтамасыз етті. Бұл мемлекетті нығайтуға және жанжалдарды тоқтатуға бағытталған ұжымдық құқықтық норма-шығармашылық актісі болды.
Жеті Жарғы қазақ қоғамының барлық негізгі салаларын қамтыды. Оның құрамына жер дауларын реттейтін бөлімдер, отбасылық-некелік қатынастар, қылмыстық құқық бұзушылықтар (кісі өлтіру, ұрлық, дене жарақаты), сондай-ақ сот ісін жүргізу және құнды төлеу тәртібі кірді. Бұл құрылымның өзі құқықтық ойдың жетілгендігі туралы айтады, заң шығарушы уақыттың қиындықтарына жауап бере алатын әмбебап жүйені құруға тырысты.
Алайда, Жеті Жарғының құндылығы тек нормалар тізімінде ғана емес, оның негізінде жатқан қағидаттарда да бар. Бұл, ең алдымен, заң мен тәртіптің үстемдігі принципі. Зерттеушілердің айтуынша, Тәуке хан өзі белгілеген ережелерге бағынып, оны басқалардан талап еткен. XIX ғасырдағы орыс зерттеушісі Н.И. Красовский: «ни до Тявки, ни после него, в степи не было такого правительства, которое... сумело бы само подчиниться закону и охранять его, не допуская ни малейшего самоуправства» - деген екен. Бұл құқықтық мәдениетті түсінудің негізгі нүктесі, яғни заң барлығына, соның ішінде билеушіге де міндетті екенін атап өткен.
Екінші қағида - сот ісін жүргізудің негізі - әділдік. Билер соты дауларды шешу институты ғана емес, бұзылған тепе-теңдікті қалпына келтіру механизмі болды. Жаза жазалауды ғана емес, ол зиянды өтеу және қоғамдағы бейбітшілікті қалпына келтіру мақсатын көздеді. Халық жадында Тәуке хан дәуірі, жалпы әл-ауқат пен қауіпсіздікті бейнелейтін уақыт «қой үстінде боз торғай жұмыртқалаған» «Алтын ғасыр» ретінде қалғаны кездейсоқ емес.
Үшінші қағида - мәтіннің мағынасы мен мөлшерлі айыпты ескеру. Жеті жарғының нормалары абстрактты емес, ол дәуірдің қатал шындықтарын ескерді. Мысалы, 13 жастан бастап жауапкершілікті белгілеу, бұл балаға деген қатыгездікпен емес, жоңғарлармен үздіксіз соғыс жағдайында жасөспірімдер отбасы мен ауыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алуы керек деген қажеттілікпен түсіндірілді. Сондай-ақ құнның мөлшері ауқаттылық пен шығу тегіне қарай сараланды, бұл қолданыстағы әлеуметтік құрылым шеңберіндегі практикалық әділеттілікке деген ұмтылысты көрсетті.
Бұдан бөлек, Жеті Жарғы басқарудың демократиялық бастауларын бекітті. Рулар мен тайпалар өкілдерінің жыл сайынғы жиналыстары (құрылтайлар) маңызды мемлекеттік мәселелерді талқылауға және дауыс беру негізінде шешімдер қабылдауға арналған алаң болды. Бұл құқықтық және саяси мәдениеттің өзіндік мектебі болды.
Заңгер үшін, Жеті Жарғының құқықтық мәдениет - бұл жай ғана заңдардың жиынтығы емес екенін көрсетіп отырғаны өте маңызды. Бұл ойлау тәсілі, құндылықтар жүйесі және мінез-құлық үлгісі болып табылады. Жеті Жарғы қазіргі мағынада жазылған кодекс емес, оның нормалары ауызша дәстүрлер, мақал-мәтелдер түрінде беріліп, «ұлттық шешендік» пен «ұлттық сананы» сіңірді. Бұл құқықты сыртқы мәжбүрлеу емес, қоғам өмірінің органикалық бөлігіне айналдырды.
Сондықтан да Жеті Жарғы қазақ құқықтық менталитетінің қалыптасуына зор әсер етті. Заңды құрметтеу, соттың (билердің) беделі, кек алудың орнына әділеттілік пен бейбітшілікке ұмтылу көзқарастары ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды. Құжаттың толық мәтіні сақталмағанымен, зерттеушілер (Г. Спасский, А. Левшин және т.б.) жазған үзінділер оның мағыналық тереңдігін бағалауға мүмкіндік береді.
Бүгін, Қазақстан «әділетті мемлекет» құрып, «Заң және тәртіп» қағидатын алға тартқан кезеңде, Жеті Жарғы мұрасы ерекше өзектілікке ие болады. Бұл архаизацияға шақыру емес, онсыз тиімді құқықтық жүйе құру мүмкін емес деген іргелі құндылықтарды көрсету болып табылады.
Біріншіден, заң әділ және түсінікті болуы керек екенін түсіну. Жеті Жарғы нормалары сияқты, қазіргі заманғы заңнама қоғамның шындықтары мен қажеттіліктеріне жауап беруі керек, абстрактілі құрылым болмауы керек.
Екіншіден, бұл тәуелсіз және беделді сот идеясы. Қазақ даласындағы би тек судьялар ғана емес, адамгершілік беделінің тасымалдаушылары болды. Олардың шешімдері өз еркімен орындалды, өйткені қоғам олардың даналығы мен бейтараптығына сенді. Бүгінгі таңда сотқа деген сенімді қалпына келтіру-құқықтық реформаның негізгі міндеттерінің бірі.
Үшіншіден, бұл қоғамдық келісім мен тұрақтылықтың басымдығы. Жеті Жарғы алауыздық еңсеру мен бірлестік құралы ретінде құрылды. Қазіргі заманғы құқық қақтығыстарды қоздырудан гөрі қоғамды шоғырландыру ісіне де қызмет етуі керек.
Қорытындылай келе, Жеті Жарғы - бұл тарих оқулығының тарауы ғана емес. Бұл қазақстандық құқықтық мәдениеттің өз бірегейлігі мен күшін алатын қайнар көз. Заңгерлер үшін бұл құқық тек техника ғана емес, сонымен бірге әділеттілік өнері екенін еске салады. Ол тек нормаларды білуді ғана емес, сонымен бірге адамгершілік сезімді, адамға құрмет пен ортақ игілікке ұмтылуды талап етеді. Жеті Жарғы тәжірибесі бізге әділ қоғамның кіршіксіз заңдардан басталатыны емес, адамдардың өздері мен биліктің осы заңдар бойынша өмір сүруге дайын болуынан, оларға ерікті және саналы түрде бағынудан басталатынын үйретеді. Тәуке хан мен оның Ұлы билерінің өсиеттері бүгінде кез келген құқықтық мемлекет құрып жатқандарға жол сілтеуші жұлдыз болып қала береді.
