ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ӘДІЛЕТ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ӘКІМШІЛІК ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚ ТУРАЛЫ КОДЕКСІНЕ
ТҮСІНІКТЕМЕ
(БАПТАР БОЙЫНША)
Нұр-Сұлтан, 2020
1-БӨЛІМ. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
1-тарау. ӘКІМШІЛІК ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚ ТУРАЛЫ ЗАҢНАМА
1-бап. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасы
1. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасы осы Кодекстен тұрады.
2. Осы Кодекс Қазақстан Республикасының Конституциясына, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделеді.
2-1. Осы Кодекске өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізу Қазақстан Республикасының басқа да заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізуді көздемейтін заңмен жүзеге асырылады.
Бұл ереже әкімшілік жауаптылықты алып тастау жағдайларына, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің заң шығару бастамасы тәртібімен әзірленетін заң жобаларына қолданылмайды.
3. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының әкімшілік-деликтік құқықтық қатынастарды реттейтін нормативтік қаулылары әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнаманың құрамдас бөлігі болып табылады.
4. Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттардың осы Кодекс алдында басымдығы болады және халықаралық шарттан оны қолдану үшін заң шығару талап етілетін жағдайларды қоспағанда, тікелей қолданылады. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасында көзделгеннен өзгеше ережелер белгіленсе, онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады.
ТҮСІНІКТЕМЕ____________________________________________
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы жаңа кодексі материалдық және іс жүргізу әкімшілік-деликтік қатынастарды реттейтін нормалардың бірыңғай кешенін білдіреді. Бұл оның бұрынғы кодекстер - ҚК, ҚПК, МК, АПК-ден басты айырмашылығы. Кодекстің мұндай құрылымы жаңа емес, ол әкімшілік жауапкершілікті құқықтық реттеу жүйесін дамытудың кеңестік кезеңінен алынған. Осыған ұқсас құрылымнан 1984 жыл5ы ҚазКСР және 2001 жылғы егеменді Қазақстан тарихындағы алғашқы ӘҚБтК құрылған.
Кеңес құқығы жүйесіндегі болмашы теріс қылықтар (әкімшілік құқық бұзушылықтар) үшін әкімшілік жауапкершілік институтының пайда болуы және дамуы тарихымен А. В. Кириннің «Административно-деликтное право: (теория законодательные основы)»монографиясында танысуға болады[1].
2014 жылғы ӘҚБтК-нің 1984 ж. ӘҚБтК-нен және 2001 жылғы ӘҚБтК-ден тұжырымдамалық айырмашылығы, онда заң шығарушы алғаш рет деликтік (Ерекше) бөлік және процестік бөліктер үшін жалпы нормаларды сегменттеу әрекетін жасаған. Егер ӘҚБтК-нің жалпы бөлімі мен 37-тарауының баптарына қатысты өзгерістерге назар аударса, бұл үрдіс анық байқалады. Соңғы заң шығарушының ойы бойынша Кодекстің іс жүргізу блогы үшін «жалпы бөлігі» болуы тиіс еді.
Әрине, құқық қолданушылары да, әсіресе құқық теоретиктері жалпы бөлімнің бірыңғай нормалары кезінде кодекс нормаларын іске асыруда «қиындықтардың» болуын мойындады. Ерекше және іс жүргізу бөлігінде ерекше салынған адамдардың көп санының салдарынан жалпы бөліктің нормалары оларды тиісті түрде реттей алмады. Бұл заң шығарушыны нақты нормалардың редакциясын тікелей қайшылықтар болмайтындай етіп тұжырымдауға мәжбүр етті. Соның салдарынан жалпы бөлімнің нормалары жалпы сипатқа ие. Мысалы, ҚК, ҚІЖК, МК және АІЖК-нен өзгеше. Біздің пікірімізше, заң шығарушы жасаған әрекет болашақта жоспарланған материалдық және процестік нормаларды межелеудің алғашқы қадамы болып табылады.
Түсініктеме берілген баптың 1-бөлігі Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексі Қазақстан Республикасының әкімшілік-деликтік заңнамасы тұратын жалғыз кодификацияланған акт болып табылады деп жариялайды. Басқаша айтқанда, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заң деп тек деликтік қатынастарды, яғни ӘҚБтК-нің 1 және 2-бөлімдерінде тұжырымдалған және заң жүзінде бекітілген материалдық нормаларды түсіну керек. Бұл әкімшілік жауапкершілік туралы заңнаманың жалпы міндеттері мен принциптері, әкімшілік жаза түрлері және әкімшілік құқық бұзушылық құрамы.
2001 жылғы ӘҚБтК-нің 1-бабының 1-бөлімін салыстыру үшін, сондай-ақ Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодификацияланған жалғыз заңнамалық акт ретінде Кодекстің ерекшелігі туралы бекіткен қосымша ереже көзделген, оған сәйкес әкімшілік жауапкершілікті көздейтін заңдар оларды ӘҚБтК-ға енгізгеннен кейін ғана қолдануға жатады[2].
Мұндай норма Қазақстан тәуелсіздігінің бірінші кезеңінде жауапкершілік туралы дербес бөлімдерді (құқық бұзушылықтардың жекелеген құрамдарын және санкцияларды қоса алғанда) қамтитын көптеген заңнамалық актілердің қабылдануына байланысты қажет болды. Және ӘҚБтК мәртебесіне айрықша мән беру мақсатында 1-баптың 1-бөлігінде әкімшілік жауапкершілікті белгілейтін барлық өзге де нормативтік құқықтық актілердің қолданылуын тоқтатқан қосымша норма енгізілді. Мысалы:
✔ Тарау 42»Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 24 сәуірдегі Заңының 42-тарауы «салықтық құқық бұзушылықтар және оларды жасағаны үшін жауапкершілік» (күші жойылды). Мысалы, 163-бапта салық төлеушінің салық органында есепке қою мерзімін бұзғаны үшін, сондай-ақ аумақтық салық органының лауазымды адамының салық төлеушіні есепке қоюдан негізсіз бас тартқаны үшін он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл қарастырылған.
✔ «Валюталық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 24 желтоқсандағы Заңының (күші жойылды) 14-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
осы Заңның нормаларын бұзатын валюталық операцияларды жасағаны үшін, -
мәміле сомасының 10 пайызы мөлшерінде, бірақ 1 миллион теңгеден аспайтын айыппұл түрінде;
валюталық операцияларды бухгалтерлік есепте олардың нәтижелерін тиісті көрсетпей жүргізгені үшін -
есепке алынбаған сома мөлшерінде айыппұл түрінде;
есеп пен есептіліктің тәртібі мен белгіленген нысандарын бұза отырып, валюталық операциялардың бухгалтерлік есебін жүргізгені үшін -
тиісті түрде ескерілмеген соманың 5 пайызы мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
Алайда, жаңа ӘҚБтК-де заңнама осындай норманы сақтау қажеттілігі жоқ деп есептеді, өйткені бүгінгі таңда салалық заңдардың тек көмекші функцияны орындай отырып, жауапкершілік туралы құқықтық нормалар жоқ және әкімшілік жауапкершілікке тартудың дербес құқықтық негіздері ретінде болмайды, бұл қисынды болып табылады.
Осылайша, заң шығарушы Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы жаңа кодексін әкімшілік-деликтік құқықтық қатынастарды реттейтін жалғыз кодификацияланған заңнамалық акт ретінде ерекше мәртебеге бөлді.
Қазіргі уақытта ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің жеке нормалары қолданысының сілтемелік сипатынан туындаған, оның бұрыннан келе жатқан проблемасы әлі де сақталып отырғанын атап өту қажет. Бұл жағдайда әкімшілік жауаптылықтың басталуы адамның салалық заңдарда немесе заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерде белгіленген талаптарды, міндеттерді немесе тыйымдарды бұзу түріндегі нақты норманы бұзуымен тығыз байланысты.
Бұл, негізінен, сынның объектісі болып табылады, өйткені ол Республика Конституциясының 61-бабының талаптарына толық сәйкес келмейді. Сонымен қатар бұзушылық фактісін анықтаудың және тиісінше тұтастай бірқатар салалар бойынша әкімшілік жауаптылықтың басталуының өзге нысанының мүмкіндігі аз болып тұр. Бұл деликтілікке әкелетін көптеген реттеуге байланысты болады. Мысалы, білім беру саласындағы, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану, шикізат пен басқа да тауарларды Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге әкету немесе жөнелту, газ желісі ұйымдарын аккредиттеу, коллекторлық қызметті жүзеге асыру, бюджеттік есепке алуды жүргізу, тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін көрсету жөніндегі шығындарды өтеу, бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік, алкоголь өнімін таңбалау, мұнай құбырларын, газ құбырларын және олардың жабдықтарын пайдалану, Қазақстан Республикасының аумағында және ғарыш кеңістігінде ғарыш жүйелерін құру және пайдалану саласындағы бұзушылықтар, жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезіндегі және т.б. бұзушылықтар.
Әрине, олардың бір бөлігі ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің нормалары диспозициясында тікелей инкорпорациялануы мүмкін екені даусыз. Ол кезде мұндай манипуляциялар қиын болып көрінетін реттеудің басқа бөлігі қалады. Бұл одан әрі ғылыми ізденістер мен заң шығару жұмысының нысанасы болуға тиіс.
Кейбір авторлар түсіндірілетін баптың 1-бөлігінің ережелері әкімшілік-деликтік қатынастардың рәсімдік-іс жүргізу нормаларына да қолданылады деп санайды. Алайда, бұл олай емес. Әкімшілік іс жүргізу заңнамасының негізгі ережелері ӘҚтК-нің 3-5 бөлімдерінде тұжырымдалған және заң жүзінде бекітілген. Бұл әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізудің жалпы тәртібі, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті органдар және әкімшілік жаза қолдану туралы қаулыларды орындау. Бұл тұрғыда ӘҚБтК-нің 736-бабын енгізу заң шығарушының ойын ашуға мүмкіндік береді және жоғарыда көрсетілген қорытындыны растайды.
Бұған дейін Кодекстің мұндай құрылымы әкімшілік жауапкершілікті құқықтық реттеу жүйесін дамытудың кеңестік кезеңінен алынған Кеңес ғылымында бұрыннан құқықтық дербес екі саласы болып келе жатқан қылмыстық және қылмыстық-процестік құқықтардан айырмашылығы материалдық әкімшілік және әкімшілік-процестік құқық ешқашан оқшауланбаған. Сонымен қатар, олар жалпы әкімшілік құқықтың бір бөлігі - басқару құқығы болды. Құқықтық нормалардың аталған екі тобы да кеңес құқығының бірыңғай саласында - әкімшілік құқықпен біріктірілді.
Осылайша, материалдық нормалар (ӘҚБтК 1 және 2-бөлімдері) қоғамдық қатынастарды реттеудің белгілі бір саласындағы құқық субъектілерінің бастапқы құқықтары мен міндеттерін бекітеді, ал іс жүргізу нормалары (ӘҚБтК 3-5-бөлімдері) материалдық нормаларды іске асыру тәртібі мен рәсімдерін, іс жүргізу-құқықтық қатынастар субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін айқындайды.
Түсіндірілетін баптың 2-бөлігі Қазақстан Конституциясының 4-бабы 2-тармағының ережесін бекітеді, оған сәйкес Конституцияның жоғары заң күші бар және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Сонымен қатар, Конституцияның 62-бабының 7-тармағында Республика заңдары, ал бұл ӘҚБтК-нің де еліміздің Негізгі заңына қайшы келмеуі тиіс деп айтылған. Конституцияның нормаларына тек Нормативтік құқықтық актілер ғана емес, яғни ӘҚБтК-нің баптары, бөліктері, тармақшалары, сондай-ақ лауазымды адам не сот Кодексте белгіленген іс жүргізу әрекеттерін жүзеге асыру кезінде шығаратын (қолданатын) жеке қолданылатын актілер де сәйкес келуге тиіс екенін атап өткен жөн.
Мұндай актілерге әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама, ұйғарым, әкімшілік жаза қолдану туралы қаулы және өзге де құқықтық актілер жатады.
ӘҚБтК Конституциясымен қатар, сондай-ақ халықаралық құқықтың жалпыға танылған қағидаттары мен нормаларына негізделеді. Халықаралық құқықтың жалпыға танылған принциптері деп оның ең кең және маңызды нормалары ұғынылады, онда оның басты мазмұны мен сипатты сипаттары көрсетіледі және жоғары, императивті заң күші бар. Қазіргі халықаралық құқықтың негізгі принциптері неғұрлым беделді халықаралық ұйымдардың бірқатар құжаттарында, атап айтқанда, БҰҰ Жарғысында, 1970 жылғы халықаралық құқық принциптері туралы Декларацияда, 1975 жылғы Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі кеңестің Қорытынды актісінде, 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы бекітілген.
Мұндай қағидаттарға мыналарды жатқызуға болады: мемлекеттердің егемендік теңдігі; күш қолданбау және күшпен қорқыту; ішкі істерге араласпау; адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды құрметтеу және т. б. халықаралық-құқықтық нормалар нормативтік бағдар ретінде әрекет етеді, Ұлттық мемлекеттердегі құқықшығармашылық үшін және сонымен бірге олардың бұлжытпай орындауға жататын ерікті қабылданған міндеттемелері.
Баптың 2-1-бөлікпен толықтырылуы бүкіл әкімшілер қауымдастығын толғандыратын проблема - заң шығарушының ӘҚБтК-ге түзетулер (өзгерістер мен толықтырулар) енгізу бөлігіндегі шамадан тыс белсенділігінен туындады. Бұл проблема жүйелі, өйткені одан ескі ӘҚБтК де «зардап» шекті.
Статистика көрсеткендей, күші жойылған ӘҚБтК-нің қолданысы кезінде оған 185 реттен астам түзетулер енгізілген. Оның үстіне, соңғы жылдары мұндай практика өсті: 2012 жылдан бастап 63-тен астам заң қабылданды, олармен ӘҚБтК (2001) 250-ден астам баппен толықтырылды.
Бұл жерде проблема ӘҚБтК-нің сапасында емес, адам өмірінің барлық дерлік салалары - оны реттеу нысанасының ерекшелігінде. Нәтижесінде, ілеспе түзетулермен ӘҚБтК-ні қозғамайтын заң жобасын табу өте қиын.
Жаңа ӘҚБтК-ге 2020 жылдың қаңтарының өзінде 114 түрлі заңнамалық актімен өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Бұл ретте ӘҚБтК-ге ең көп түзету 2015 жылы енгізілді - 36 заң, бұл ӘҚБтК-ге өзгерістер мен толықтырулар енгізген заңдардың жалпы санының 48,6 %-ын құрайды. Олардың көпшілігі Ерекше бөлікке, атап айтқанда, әкімшілік құқық бұзушылықтың жаңа құрамдарын белгілеуге немесе оларды түзетуге қатысты.
ҚР-дағы заң шығару процесінің ерекшелігі мынадай, құқықтық мониторинг институты арқылы салалық заңдар реттеудің көрсетілген саласындағы мемлекеттік саясатты басым айқындайтын мемлекеттік органдарға жартылай ресми түрде бекітілген. Сонымен қатар, мұндай түзетулер көбінесе Парламент депутаттарының заң шығару бастамасын іске асыру ретінде Парламент қабырғасында алғаш рет енгізіледі.
Соның салдарынан ӘҚБтК бекітіліп берілген уәкілетті органға (Әділет министрлігіне) мұндай көп ұсыныстар көшкініне қарсы тұру ғана емес, оларды физикалық тұрғыдан анықтаудың өзі қиын.
Бұл ҚР Салық кодексіне ұқсастығы бойынша түбегейлі шаралар қабылдауды талап етті. Көрсетілген бөлік ӘҚБтК-ге өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізуді бір нысанасы (нысаналы) бар заңмен ғана шектейді. Мұндай заң жобасында Қазақстан Республикасының басқа да заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу көзделмеуге тиіс. Бұл, әрине, осы мәселенің Салық кодексінде қалай шешілгендігімен ұқсас емес және енгізуге механикалық кедергі келтіруге ұқсас, өйткені ол әзірлеушілердің ауқымды құқықтық және техникалық күш-жігерін қажет етеді.
Тағы бір назар аударарлық жағдай - бұл негізгі тыйымды шектейтін ерекшелік. Бұл тыйым әкімшілік жауаптылықты алып тастау жағдайларына, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің заң шығару бастамасы тәртібімен әзірленетін заң жобаларына қолданылмайды. Бұл жағдайда заң шығарушының қисыны өте айқын және түсіндіруді қажет етпейді.
3-бөлімде Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының әкімшілік-деликтік құқықтық қатынастарды реттейтін нормативтік қаулылары әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнаманың құрамдас бөлігі болып табылатыны туралы айтылған.
Сөз жоқ, аталған актілердің әкімшілік-деликтік қатынастарды реттеуде маңызы зор, бірақ олардың әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнаманың құрамдас бөлігі болып табылатыны туралы бекіту даулы болып табылады.
Біріншіден, мұндай түсіндірілуін негізге ала отырып, яғни, жоғарыда аталған барлық актілер Әқбтк-нің құрамдас бөлігі болып табылады. Мұндай ереже Конституцияның нормаларына қайшы келеді, өйткені Конституцияның 4 - б. 1-т. сәйкес жоғарыда көрсетілген барлық актілер Конституцияның өз нормаларымен тең, құқықтың дербес көздері және құрамдас бөліктері-заңнамаға қарағанда, өзінің көлемі жағынан неғұрлым кеңірек ұғымдар болып табылады. Сонымен қатар, «құқықтық актілер туралы» ҚР Заңының 10-бабының 5-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары нормативтік құқықтық актілердің сатысынан тыс, бұл олардың қазақстандық құқық жүйесіндегі ерекше жағдайын тағы да көрсетеді.
Екіншіден, осы норманың Кодекстің материалдық бөлігінде орындылығы туралы мәселе туындайды, Конституцияның нормаларына сәйкес Конституциялық Кеңес Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді, ал Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты заңда көзделген жағдайларда оның соттылығына жатқызылған сот істерін қарайды және сот практикасы мәселелері бойынша түсініктемелер береді. Яғни олар жаңа, дербес құқық нормаларын жасамайды.
Мысалы, «Қазақстан Республикасы Конституциясының Конституциялық мерзімдерді есептеу мәселесі бойынша нормаларын ресми түсіндіру туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2012 жылғы 13 сәуірдегі № 2 нормативтік қаулысы Конституцияның 16-бабының 2-тармағына ресми түсіндірме береді:
✔ «Конституцияның 16-бабының 2-тармағына қатысты» ұстау» деп құқық бұзушылықтың жолын кесу немесе қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істер бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету, сондай-ақ мәжбүрлеу сипатындағы өзге де шараларды қолдану мақсатында адамның жеке бас бостандығын жетпіс екі сағаттан аспайтын қысқа мерзімге шектеуден, сондай-ақ заңда көзделген негізде және тәртіппен уәкілетті мемлекеттік органдар, лауазымды және өзге де адамдар жүзеге асыратын мәжбүрлеу шарасын түсіну керек.
Ұстау мерзімінің басталуы ұсталған адамның еркін жүріп - тұру бостандығын шектеу-белгілі бір жерде мәжбүрлеп ұстау, анықтау және тергеу органдарына мәжбүрлеп жеткізу (басып алу, үй-жайда жабу, бір жерден өтуге немесе орнында қалуға мәжбүр ету және т.б.), сондай-ақ ұсталған адамға қандай да бір іс жүргізу мәртебесін беруге немесе өзге де формальды рәсімдерді орындауға қарамастан, адамның жеке басының бостандығын елеулі түрде шектейтін қандай да бір нақты ұстау уақытынан бастап үздіксіз есептелетін жетпіс екі сағаттың өтуі осы мерзімнің аяқталу сәті болып табылады.» [3].
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары сот практикасын біркелкі қолдану мақсатында шығарылады. Мысалы, Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары:
- «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы» 2012 жылғы 9 сәуірдегі № 1;
- «Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің жалпы бөлігінің нормаларын соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы»2016жылғы 22 желтоксандағы №12;
- «Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің Ерекше бөлімінің нормаларын соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы»2017 жылғы 16 қазандагы №7және т.б.;
Осылайша, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары мен өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары жаңа деликтерді құрмайды, демек, әкімшілік-деликтілік заңнаманың құрамдас бөлігі болып табылмайды. Олардың мәртебесі мен маңызы туралы ереже қылмыстық іс жүргізу заңнамасына ұқсас Кодекстің іс жүргізу бөлігінде көрсетілуге тиіс[4].
4-бөлік Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабы 3-тармағының Конституциялық ережелерін жаңғыртады, оған сәйкес Республика бекіткен халықаралық шарттардың оның заңдары алдында басымдығы болады. Осылайша, халықаралық шарттардың ӘҚБтК көзделгеннен өзге ережелерді белгілей алатын басым жағдайы атап көрсетіледі. Мысалы:
- ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 31 наурыздағы қаулысымен бекітілген Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Конвенция;
- Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 30 желтоқсандағы Заңымен ратификацияланған жол жүрісі ережелерін әкімшілік бұзушылықтар туралы істер бойынша шешімдерді өзара тану және орындау туралы Конвенция;
- 2011 жылғы 14 желтоқсандағы ҚР Заңымен ратификацияланған Кеден одағына мүше мемлекеттердің кеден органдарының қылмыстық істер және әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша құқықтық көмегі және өзара іс-қимылы туралы келісім;
- 2011 жылғы 8 желтоқсандағы ҚР Заңымен ратификацияланған Кеден одағының және Кеден одағына мүше мемлекеттердің кеден заңнамасын бұзғаны үшін қылмыстық және әкімшілік жауапкершіліктің ерекшеліктері туралы шарт;
- Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 17 сәуірдегі Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы «Байқоңыр» кешенін жалға алу шарты;
- 2005 жылғы 15 желтоқсандағы ҚР Заңымен ратификацияланған Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының артықшылықтары мен иммунитеттері туралы Конвенция және басқалар.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізуді жүзеге асыратын органдардың әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша шет мемлекеттердің құзыретті мекемелерімен және лауазымды тұлғаларымен өзара іс-қимылы мақсатында ӘҚБтК-де әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша құқықтық көмек көрсету шарттарын регламенттейтін жаңа 50-тарау көзделгенін қосымша атап өткен жөн.
Қазақстан 1995 жылға дейін жасасқан және ратификациялауды талап етпейтін халықаралық шарттарды қоспағанда, халықаралық шарттардың басымдығының міндетті шарты оларды Қазақстанның ратификациялауы болып табылатынын атап өту қажет.
1993 жылғы ҚР Конституциясының 3-бабында «Қазақстан Республикасы таныған адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы халықаралық-құқықтық актілер республика аумағында оның заңдарынан басымдығы болады» деп көрсетілген. Кейінірек, 1995 жылғы Конституцияда бұл норма «Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» 1995 жылғы 16 қазандағы
ҚР Конституциялық Заңына және «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары туралы» 2005 жылғы 30 мамырдағы ҚР Заңына сәйкес мұндай шарттарды алдын ала ратификациялау қажеттілігін көрсетуді енгізу арқылы өзгертілді.
Осы баптың шеңберінде дайындық кезінде Конституцияның
4-бабының 3-тармағы «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2017 жылғы 10 наурыздағы
ҚР Заңымен өзгертілгенін ескеру қажет. Атап айтқанда, халықаралық шарттардың қолданылу тәртібі өзгерді. Енді олардың Қазақстан Республикасының аумағында қолданылу тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалады.
Конституциялық Кеңес өзінің «Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабының 3-тармағын ресми түсіндіру туралы»
2000 жылғы 11 қазандағы № 18/2 қаулысында Қазақстан Республикасы өзі жасасқан халықаралық шарттардың республика Парламенті тиісті заң қабылдау арқылы ратификациялаған ұлттық заңдардан басым заңды күшіне ие болуына өз келісімін білдіреді деп белгіледі. Қазақстан бекiткен халықаралық шарттардың ғана Республика заңдарынан басым болады. Бекiтiлген халықаралық шарттардың заңдардан басымдығы және Республиканың аумағында дегенде, мұндай шарттар нормаларының заң нормаларына қайшы келетiн реттерде басымдығы көзде тұтылады. Бекiтiлмеген халықаралық шарттардың Республика заңдарынан мұндай басымдығы жоқ. Оларға 1995 жылға дейін жасалған және ратификациялануы көзделмегендер кірмейді. «1995 жылғы Конституция қабылданғанға дейiн жасалған, күшiне енуiнің шарты ретiнде бекiту көзделмеген халықаралық шарттардың күшi бар болып табылады және Республиканың тиiстi құқықтық қатынастар саласын реттейтiн заңдарында осы халықаралық шарттар үшiн мұндай басымдық тiкелей көзделген болса, онда Республика заңдарынан басымдығы сақталады».
