11. Осы Стандартта мынадай терминдер көрсетілген мәндерде пайдаланылады:
Қаржы құралы - бірдей уақытта бір ұйымда қаржы активі пайда болып және екіншісінде қаржы міндеттемесі немесе үлестік құрал пайда болатын кез келген келісімшарт.
Қаржылық актив дегеніміз төмендегідей кез келген актив:
(a) ақшалай қаражатты;
(b) басқа ұйымның үлестік құралын;
(c) мыналарға:
(i) басқа ұйымнан ақшалай қаражатты немесе басқа да қаржы активтерін алу; немесе
(ii) басқа ұйыммен қаржы активтерін немесе қаржы міндеттемелерін өзіңе тиімді жағдайда ауыстыру келісімшарт құқығы; немесе
(d) ұйымның өз қор құралдарымен жасалатын немесе жасалуы мүмкін келісімшарт және:
(i) ұйымның жеке акциялардың ауыспалы санын алу міндеттемесінің болуы немесе пайда болуы мүмкін туынды емес құрал; немесе
(ii) ақша қаражатының бекітілген мөлшерін немесе басқа қаржылық активті ұйымның өз қор құралдарының бекітілген санына айырбастаудан басқа жолмен төленетін немесе төленуі мүмкін туынды қаржылық құрал. Осы мақсат үшін ұйымның өз қор құралдары 16А және 16В тармақтарына сәйкес қор құралдары деп жіктелген мерзімнен бұрын өтеу құқығы бар қаржы құралдарды, ұйымға басқа тарапқа ұйымның нетто-активтерінің пропорциялық үлестерді тарату міндетін тек жоюдан соң жүктейтін құралдарды қоспайды және 16С және 16 D тармақтарына сәйкес қор құралдары ретінде немесе ұйымның өз қор құралдарының болашақ түсімі немесе жеткізілуі үшін келісімшарттар болатын құралдар ретінде жіктеледі.
Қаржылық міндеттеме дегеніміз төмендегідей кез келген міндеттеме:
(a) келісімшарттық міндеттеме:
(i) ақша немесе басқа қаржылық активті басқа ұйымға беруге; немесе
(ii) қаржылық активтерді немесе қаржылық міндеттемелерді басқа ұйыммен ұйым үшін потенциалды тиімсіз болатын келісімшарттар бойынша айырбастауға: немесе
(b) ұйымның өз акциялары арқылы төленетін немесе төленуі мүмкін келісімшарт және төмендегідей болып табылады:
(i) орнына ұйым өз акцияларының айнымалы санын беруге міндетті болып табылатын немесе міндетті болуы мүмкін туынды емес қаржылық құрал;
немесе
(ii) ақша қаражатының бекітілген мөлшерін немесе басқа қаржылық активті ұйымның өз акцияларының бекітілген санына айырбастаудан басқа жолмен төленетін немесе төленуі мүмкін туынды қаржылық құрал. Осы мақсат үшін, егер ұйым өзінің туынды емес құнды қағаз құралдары бірдей сыныбының әрекет етуші иелеріне құқықтарды, опциондарды және өкілеттіктерді пропорционалды етіп ұсынса кез-келген ақша айналымының тұрақты мөлшеріне ұйымның өзінің құнды қағаз құралдарын сатып алуға арналған құқықтар, опциондар мен өкілеттіктер төлем құжаттары болып табылады. Сонымен бірге осы мақсаттар үшін ұйымның өз акциялары 16А және 16В тармақтарына сәйкес акциялары деп жіктелген мерзімнен бұрын өтеу құқығы бар қаржы құралдарды, ұйымға басқа тарапқа ұйымның таза активтерінің пропорциялық үлестерін беру міндетін тек жоюдан соң жүктейтін құралдарды қоспайды және 16С және 16D тармақтарына сәйкес акциялары ретінде немесе ұйымның өз акцияларының болашақ қабылдануы немесе берілуі жөніндегі келісімшарттар болатын құралдар ретінде жіктеледі.
Ерекше жағдай ретінде, қаржылық міндеттеме анықтамасына сай құрал, егер оның 16А және 16В тармақтарындағы немесе 16С және 16 D тармақтарындағы барлық белгілерге ие болса және келісімшарттарға сай болса, үлестік құрал ретінде жіктеледі.
Үлестік құрал — ұйымның барлық міндеттемелерін шегергеннен кейін қалған оның активтеріндегі қалдық үлесіне құқығын растайтын кез келген келісімшарт.
Әділ құн — бұл активтерді олармен айырбастаған немесе осындай мәмілені жасаудан жақсы хабары бар, мәміле жасағысы келетін және бір-бірінен тәуелсіз тараптар арасында мәміле жасалған кезде міндеттемелерді реттеуге болатын сома.
Опционға тіркеулі сатылуға құқығы бар құрал дегеніміз иесіне құралды эмитентке ақша қаражаты немесе басқа қаржылық актив орнына қайтару құқығын беретін немесе екі ұшты болашақ оқиға пайда болғанда немесе құрал иесі қайтыс болғанда немесе зейнеткерлік демалысқа шыққанда өздігінен эмитентке қайтарылатын қаржылық құрал.
12. Мынадай терминдер 9 ХҚЕС (IFRS) стандартының А қосымшасында немесе 39 ХҚЕС-тың (IAS) Қаржы құралдары: тану және багалау 9-тармағында анықталып және осы Стандартта 39 ХҚЕС (IAS) және 9 ХҚЕС (IFRS) стандартында белгіленген мәндерде қолданылады:
· қаржы активінің немесе қаржы міндеттемесінің амортизациялық құны
· танудан бас тарту
· туынды құрал
· тиімді пайыздың мөлшерлеме әдісі
· қаржы кепілдемесінің келісімшарты
· пайда немесе шығын арқылы әділ құн бойынша бағаланатын қаржы активі немесе қаржы міндеттемесі
· нақты келісім
· болжамды мәміле
· хеджирлеудің тиімділігі
· хеджирлеу бабы
· хеджирлеу құралы
· саудаға арналған қаржы активі немесе міндеттеме
· үлгі сатып алу немесе сату
· мәміле бойынша шығындар.
13. Осы Стандарттағы «келісімшарт» және «келісімшарттық» терминдері екі немесе одан да көп тараптардың арасындағы келісімге қатысты, айқын экономикалық салдарлары бар және, әдетте, тараптар оларды орындаудан жалтара алмайды, өйткені мұндай келісімді орындау құқықтық санкциялармен қамтамасыз етілген. Келісімшарттар, және тиісінше, қаржы құралдары әр түрлі нысанда болуы мүмкін және жазбаша түрде ұсынылуы міндетті емес.
14. Осы Стандарттағы «ұйым» термині жеке тұлғаларға, серіктестіктерге, акционерлік қоғамдарға, трастілерге және мемлекеттік мекемелерге қатысты қолданылады.
Міндеттемелер және капитал (сонымен қоса AG13-AG14J және АG25-АG29А-тармақтарды қараңыз)
15. Қаржы құралының эмитенті алғашқы тану кезінде мәміленің келісімшарт мазмұнына және қаржы міндеттемесінің, қаржы активінің және үлестік құралдың анықтамаларына сәйкес осы құралды немесе оны құраушы бөліктерін қаржы міндеттемесі, қаржы активі немесе үлестік құрал ретінде жіктеуі тиіс.
16. Эмитент 11 тармақтағы анықтамаларды қаржылық құрал қаржылық міндеттеме емес қор құралы екендігін анықтауға қолданғанда, егер, және тек қана егер, төмендегі (а) және (b) келісімшарттарының екеуі де орындалса құрал қор құралы бола алады.
(a) Келісімшарт бойынша осы құралдың бөлігі міндеттеме болып табылмайды:
(i) басқа ұйымның ақша қаражаттарын немесе басқа қаржы активін ұсыну;
немесе
(ii) эмитент үшін әлеуетті тиімсіз жағдайда басқа ұйыммен қаржы активтерін немесе қаржы міндеттемелерін алмастыру.
(b) егер құрал эмитенттің өз қор құралдарымен төленетін немесе төленуі мүмкін болса, ол:
(i) өзінің акцияларының ауыспалы санын беруге келісімшартты міндеттемесін қоспайтын туынды емес міндеттеме болып табылады;
немесе
(ii) тек эмитенттің ақша қаражатының бекітілген мөлшерін немесе басқа қаржылық активті өз қор құралдарының бекітілген санына айырбастауы арқылы төленетін туынды қаржылық құрал. Осы мақсат үшін, егер ұйым өзінің туынды емес құнды қағаз құралдары бірдей сыныбының әрекет етуші иелеріне құқықтарды, опциондарды және өкілеттіктерді пропорционалды етіп ұсынса кез-келген ақша айналымының тұрақты мөлшеріне ұйымның өзінің құнды қағаз құралдарын сатып алуға арналған құқықтар, опциондар мен өкілеттіктер төлем құжаттары болып табылады. Сонымен бірге осы мақсаттар үшін эмитенттің өз қор құралдары 16А және 16В тармақтарында немесе 16С және 16D тармақтарында сипатталған барлық белгілері бар және келісімшарттарға сай немесе эмитенттің өз қор құралдарынының болашақ түсімі немесе жеткізілуі үшін келісімшарттар болатын құралдарды қоспайды.
Эмитенттің өз қор құралдарынының болашақ түсімі немесе жеткізілуі нәтижесінде пайда болатын немесе пайда болуы мүмкін, бірақ жоғарыдағы (а) және (b) келісімшарттарына сай емес туынды қаржылық құралдан туындайтын міндеттемені қоса алғанда, келісімшарттық міндеттеме қор құралы бола алмайды. Ерекше жағдай ретінде, қаржылық міндеттеме анықтамасына сай құрал, егер ол 16А және 16В тармақтарында немесе 16С және 16D тармақтарында сипатталған барлық белгілері бар және келісімшарттарға сай болса, қор құралы ретінде жіктеледі.
Опционға тіркеулі сатылуға құқығы бар құрал
16А Опционға тіркеулі сатылуға құқығы бар құралына эмитентке арналған Опционға тіркеулі сатылуға құқығын қолданғаннан соң сол құралды ақша қаражатына немесе басқа қаржылық активке қайта сатып алуға немесе айырбастауға келісімшарттық міндеттеме кіреді. Қаржылық міндеттеменің анықтамасынан ерекшелік ретінде, құрамына осындай міндеттеме кіретін құрал, егер келесі белгілердің барлығын иеленсе, қор құралы ретінде жіктеледі:
(a) Ол, ұйым жойылған жағдайда, иесіне ұйымның нетто-активінің пропорциялық үлесіне өкілеттік береді. Ұйымның нетто-активтері деп барлық басқа ұйымның өз активтеріне талаптарын шегергеннен кейін қалатын активтер саналады.
Пропорциялық үлес төмендегілер арқылы анықталады:
(i) жойылғаннан кейін ұйымның нетто-активтерін тең мөлшерлі бірліктерге бөлу арқылы; және
(ii) сол мөлшерді қаржылық құрал иесінің иеленетін бірліктердің санына көбейту арқылы.
(b) Осы құрал құралдардың басқа түрлерінің барлығына қарағанда екінші дәрежелі құралдар түріне жатады. Осындай түрге жатқызылу үшін құрал:
(i) жойылғаннан кейін ұйымның өз активтеріне басқа талаптары алдында ешқандай приоритетке ие болмауы тиіс, және
(ii) құралдардың басқа түрлерінің барлығына қарағанда екінші дәрежелі құралдар түріне жатқызылғанға дейін басқа бір құралға конверциялауды қажет етпеуі тиіс.
(c) Құралдардың басқа түрлерінің барлығына қарағанда екінші дәрежелі құралдар түріне жатқызылатын барлық қаржылық құралдардың белгілері ұқсас болады. Мысалы, олардың барлығы опционға тіркеулі сатылуға құқығы бар болуы тиіс, және қайта сатып алудың немесе айырбастаудың бағасын есептеуге қолданылған басқа тәсілдің формуласы сол түрдегі барлық құралдар үшін бірдей болады.
(d) Эмитенттің құралды ақша қаражатына немесе басқа қаржылық активке қайта сатып алуға немесе айырбастауға келісімшарттық міндеттемеден басқа, құралға ақша қаражатын немесе басқа қаржылық активін басқа ұйымға жеткізуге немесе қаржылық активтерді немесе қаржылық міндеттемелерді басқа ұйымдармен потенциалды тиімсіз болатын келісімшарттар бойынша айырбастау жөніндегі ешқандай келісімшарттық міндеттеме кірмейді және ол қаржылық міндеттеменің анықтамасының (b) тармақшасында баяндалғандай ұйымның өз қор құралдарымен төленетін немесе төленуі мүмкін келісімшарт болмайды.
(e) Құралдың пайдалану мерзімі ішінде құралға тән толық күтілетін ақша қаражатының қозғалыстары негізінен кіріс пен шығысқа, танылған нетто-активтердің өзгерісіне немесе құралдың пайдалану мерзімі ішінде ұйымның танылған және танылмаған нетто-активтерінің әділ құнының өзгерісіне негізделеді (құралдың кез келген әсерін қоспағанда).
16В Құрал қор құралы ретінде жіктелуі үшін, құралдың барлық жоғарыда белгілерді иеленуіне қоса, эмитенттің ешқандай басқа төмендегілерді иеленетін қаржылық құралы немесе келісімшарты болмауы тиіс:
(a) негізінен кіріс пен шығысқа, танылған нетто-активтердің өзгерісіне немесе ұйымның танылған және танылмаған нетто-активтерінің әділ құнының өзгерісіне (осындай құралдың немесе келісімшарттың кез келген әсерін қоспағанда) негізделген толық ақша қаражатының қозғалыстары және
(b) опционға тіркеулі сатылуға құқығы бар құрал иесіне түсетін негізінен шектеуші немесе бекітуші қалдық табыстың әсері.
Осы келісімшартты қолдану мақсатымен, ұйым құралсыз ие мен эмиссиялық ұйым арасында пайда болуы мүмкін эквивалентті келісімшарттың мәмілелік келісімшарттары мен талаптарына ұқсас келісімшарттық келісімшарттар мен талаптары бар қаржылық емес келісімшарттарды 16А тармағында сипатталған құралдың иесімен қарастырмайды. Егер ұйым осы келісімшарт орындалатындығын анықтай алмаса, ол мерзімнен бұрын өтеу құқығы бар құралды қор құралы деп жіктемейді.
Ұйымға басқа тарапқа ұйымның нетто-активтерінің пропорциялық үлесін тек жоюдан соң үлестіруге міндеттеме жүктейтін құралдар, немесе құралдардың құраушы бөліктері
16С Кейбір қаржылық құралдардың қатарына эмиссиялық ұйымға жүктелетін басқа бір ұйымға оның нетто-активтерінің пропорциялық үлесін тек жоюдан соң үлестіруге келісімшарттық міндеттеме кіреді. Бұл міндеттеме туындауының себебі жоюдың пайда болуы анық және ол ұйымның қадағалауынан тыс (мысалы жұмыс жасау мерзімі шектеулі ұйым) немесе пайда болуы анық емес, бірақ құрал иесінің еркінде. Қаржылық міндеттеменің анықтамасынан ерекшелік ретінде, құрамына осындай міндеттеме кіретін құрал, егер келесі белгілердің барлығын иеленсе, қор құралы ретінде жіктеледі:
(a) Ол, ұйым жойылған жағдайда, иесіне ұйымның нетто-активінің пропорциялық үлесіне өкілеттік береді. Ұйымның нетто-активтері деп барлық басқа ұйымның өз активтеріне талаптарын шегергеннен кейін қалатын активтер саналады.
Пропорциялық үлес төмендегілер арқылы анықталады:
(i) жойылғаннан кейін ұйымның нетто-активтерін тең мөлшерлі бірліктерге бөлу арқылы; және
(ii) сол мөлшерді қаржылық құрал иесінің иеленетін бірліктердің санына көбейту арқылы.
(b) Осы құрал құралдардың басқа түрлерінің барлығына қарағанда екінші дәрежелі құралдар түріне жатады. Осындай түрге жатқызылу үшін құрал:
(i) жойылғаннан кейін ұйымның өз активтеріне басқа талаптары алдында ешқандай приоритетке ие болмауы тиіс, және
(ii) құралдардың басқа түрлерінің барлығына қарағанда екінші дәрежелі құралдар түріне жатқызылғанға дейін басқа бір құралға конверциялауды қажет етпеуі тиіс.
(c) Құралдардың басқа түрлерінің барлығына қарағанда екінші дәрежелі құралдар түріне жатқызылатын барлық қаржылық құралдардың эмиссиялық ұйымды оның нетто-активтерінің пропорциялық үлесін жоюдан соң үлестіруге жүктейтін ұқсас келісімшарттық міндеттемесі болуы тиіс.
16D Құрал қор құралы ретінде жіктелуі үшін, құралдың барлық жоғарыда белгілерді иеленуіне қоса, эмитенттің ешқандай басқа төмендегілерді иеленетін қаржылық құралы немесе келісімшарты болмауы тиіс:
(a) негізінен кіріс пен шығысқа, танылған нетто-активтердің өзгерісіне немесе ұйымның танылған және танылмаған нетто-активтерінің әділ құнының өзгерісіне (осындай құралдың немесе келісімшарттың кез келген әсерін қоспағанда) негізделген толық ақша қаражатының қозғалыстары және
(b) құрал иесіне түсетін негізінен шектеуші немесе бекітуші қалдық табыстың әсері.
Осы келісімшартты қолдану мақсатымен, ұйым құралсыз ие мен эмиссиялық ұйым арасында пайда болуы мүмкін эквивалентті келісімшарттың келісімшарттық келісімшарттары мен талаптарына ұқсас келісімшарттық келісімшарттар мен талаптары бар қаржылық емес келісімшарттарды 16С тармағында сипатталған құралдың иесімен қарастырмайды. Егер ұйым осы келісімшарт орындалатындығын анықтай алмаса, ол құралды қор құралы деп жіктемейді.
Опционға тіркеулі сатылуға құқығы бар құралдарды және ұйымға басқа тарапқа ұйымның нетто-активтерінің пропорциялық үлесін тек жоюдан соң үлестіруге міндеттеме жүктейтін құралдарды қайта жіктеу
16Е Ұйым 16А және 16В тармақтарына немесе 16С және 16D тармақтарына сәйкес қор құралы ретінде қаржылық құралды құрал сол тармақтарда баяндалған барлық белгілерге ие болған және келісімшарттарға сай болған күннен бастап жіктеуі тиіс. Ұйым қаржылық құралды құрал сол тармақтарда баяндалған барлық белгілерге ие болуын немесе келісімшарттарға сай болуын тоқтатқан күннен бастап қайта жіктеуі тиіс. Мысалы, егер ұйым өзінің өтелмеген болып қалатын және 16А және 16В тармақтарында баяндалған барлық белгілерге ие болатын және келісімшарттарға сай болатын айналымға шығарылған мерзімнен бұрын өтеу құқығы жоқ құралдарының барлығын және кез келген мерзімнен бұрын өтеу құқығы бар құралдарды өтеп алса, ұйым мерзімнен бұрын өтеу құқығы бар құралдарды қор құралы ретінде мерзімнен бұрын өтеу құқығы жоқ құралдарды өтеген күннен бастап қайта жіктеуі тиіс.
16F Ұйым құралдарды қайта жіктеу жөнінде 16Е тармағына сай төмендегідей есеп беруі тиіс:
(a) Ол қор құралын қаржылық міндеттеме ретінде құрал 16А және 16В тармақтарындағы немесе 16С және 16D тармақтарындағы барлық белгілерге ие болуын немесе келісімшарттарға сай болуын тоқтатқан күннен бастап қайта жіктеуі тиіс. Қаржылық міндеттеме құралдың қайта жіктеу күніндегі әділ құны бойынша бағалануы тиіс. Ұйым үлестегі қор құралының қалдық құны мен қаржылық міндеттеменің қайта жіктеу күніндегі әділ құны арасындағы кез келген айырмашылықты тануы тиіс.
(b) Ол қаржылық міндеттемені үлес ретінде құрал 16А және 16В тармақтарында немесе 16С және 16D тармақтарында баяндалған барлық белгілерге ие болған және келісімшарттарға сай болған күннен бастап қайта жіктеуі тиіс. Қор құралы қаржылық міндеттеменің қайта жіктеу күніндегі қалдық құны бойынша бағалануы тиіс.
Ақша қаражатын немесе басқа қаржылық активті үлестіруге келісімшарттық міндеттеменің болмауы (16(а) тармағы)