16.01.2026
Сот жүйесіндегі гендерлік теңдік:қазіргі жағдай және даму үрдістері
Гендерлік теңдік - адамзат қоғамының және қазіргі құқық жүйесінің басты құндылықтарының бірі. Ол тек әділеттілік пен адам құқықтарының сақталуын ғана емес, сонымен қатар тиімді құқықтық институттар мен бейтарап сот процестерінің қалыптасуын қамтамасыз етеді. Сот жүйесіндегі гендерлік теңдік сот билігі құрамында әйелдер мен ерлердің тең мүмкіндіктері мен өкілдігін қамтиды, сондай-ақ олардың кәсіби өсу мен мансаптық дамуда тең құқыққа ие болуын көздейді.
Әлемдік тәжірибеде көптеген елдерде әйел судьялар саны өсу трендінде.
Мысалы:
- Кейбір Еуропа елдерінде сот билігінің 40-50% -дан астамын әйелдер құрайды.
- Қазақстандағы сот жүйесінде әйелдер тежелмей қол жеткізген және олардың саны аз емес (статистика нақты уақыт бойынша өзгеріп отырады).
Бұл көрсеткіш гендерлік теңдік саласында маңызды прогрестің бар екенін білдіреді, бірақ толық теңдікке әлі де жету қажет.
Сот жүйесінде әйел судьялар саны өскеніне қарамастан, жоғарғы судьялар құрамында (апелляциялық, кассациялық және конституциялық соттар) олардың өкілеттілігі әлі де көбінесе ерлердің қолында. Бұл гендерлік теңдікке қатысты теңсіздіктің айқын көрінісі.
Гендерлік теңдік сот жүйесінде келесі маңызды аспектілерге әсер етеді:
-Гендерлік теңдік әлеуметтік әділеттілікті сақтауға жол ашады. Әйелдердің көзқарастары, тәжірибелері мен дағдылары сот шешімдеріне түрлі перспективаларды енгізеді.
-Әртүрлі тәжірибелер мен көзқарастар жүйеге жаңа шешімдер мен тәсілдер әкеледі, бұл сот актілерінің сапасын арттыруға жағдай жасайды.
-Әйелдердің сот жүйесінде өсуіне әлі де кейбір қоғамдарда гендірлік стереотиптер кедергі келтіреді. Әйелдер мамандығын «сезімтал» немесе «жеңіл» деп қабылдау кейбір лауазымдардан тыс қалуға әкеледі.
-Әйелдер кейде мансап жолында ерлерге қарағанда көбірек қиындықтарға тап болады:үй-отбасы міндеттері, кәсіби қолдаудың жоқтығы және т.б.
Қазақстанда сот жүйесінде әйелдердің қатысуы біртіндеп артып келеді. Соңғы жылдары гендерлік теңдік қағидаларын енгізу бойынша бірқатар нормативтік актілер қабылданды, және сот билігінде әйелдердің саны артқан. Сонымен қатар, жоғары лауазымдарда әйелдер аз болуы- әлі де шешімді талап ететін мәселе.
Сот жүйесінде гендерлік теңдік - әділетті және тиімді құқық қорғау жүйесінің маңызды құрамдасы. Қазіргі таңда әйелдер сот басындағы рөлін кеңейтуде прогреске жетті, алайда жоғарғы лауазымдардағы тең өкілдікке әлі жол бар. Гендерлік теңдік саясатын жетілдіру - құқық жүйесінің сенімділігін арттыру және қоғамдағы әділеттілікті нығайту үшін аса маңызды.
Қарағанды облысының мамандандырылған
ауданаралық экономикалық соты әкімшісінің
бас маманы А.К.Сандыбай