В гражданском законодательстве стран романо-германской правовой семьи закреплена презумпция невиновности, в соответствии с которой действия участников гражданских отношений первично являются добросовестными и разумными. Поэтому, заявляя требования о привлечении членов органов корпорации к ответственности, истец должен опровергнуть эту презумпцию, указав на обстоятельства, свидетельствующие о недобросовестности и (либо) неразумности их действий (бездеятельности), вызвавших неблагоприятные последствия для юридического лица. В зарубежных правопорядках соответствующая идея была реализована в концепции business judgment rule (США) [37, с. 372].
Конструкция корпорации как предпринимательской организации вызывает построение ее ответственности в гражданском обороте на рисковой основе, в то время как ответственность членов органов перед обществом- на основе вины [38, с. 211]. Традиционным для гражданского права стало определение вины через категорию непринятия правонарушителем всех возможных мер по предупреждению неблагоприятных последствий своего поведения, необходимых при той степени заботливости и осмотрительности, которая требовалась от него по характеру возложенных обязанностей и конкретных условий оборота. В использованной конструкции ответственности членов органов корпорации вина может быть выражена как в форме умысла, так и в форме неосторожности. Например, в США форма вины в виде умысла и грубой неосторожности напрямую зависит от неисполнения той либо иной фидуциарной обязанности. Так, если поведение директора мотивировано фактическим намерением причинить вред (умысел), то речь идет о нарушении обязанности лояльности (duty of loyalty). Грубая неосторожность выражается в необдуманном и безрассудном отношении к своим обязанностям (duty of care) [38, с. 210, 213-214].
Фактически, обязанности лиц, составляющих органы юридического лица, можно разделить на две группы: 1) внутренние корпоративные обязанности, связанные с добросовестным и разумным управлением обществом либо выполнением других обязанностей, связанных с внутренней организацией его функционирования, в пределах их полномочий; 2) внешние корпоративные обязанности, связанные с участием в гражданском обороте от имени юридического лица, приобретением для него гражданских прав и обязанностей в пределах полномочий, предоставленных законодательством либо учредительным документом. Отсюда, гражданско-правовая ответственность таких лиц может возникать или за невыполнение (ненадлежащее выполнение) внутренних корпоративных обязанностей либо внешних корпоративных («представительских») обязанностей, либо одновременно и за первые, и за вторые. Интересно то, что в каждом из этих случаев основания возникновения ответственности будут разными, поскольку разным будет содержание противоправного поведения (нарушение соответствующих обязанностей).
При этом ответственность членов органов общества, по мнению О.В. Гутникова, является корпоративной, и отличается как от деликтной, так и от договорной. Основанием такой ответственности является нарушение установленных законом и учредительным документом организации корпоративных обязанностей членов органов юридического лица, важнейшей из которых признается обязанность действовать в интересах такого лица добросовестно и разумно, что вызвало возникновение убытков. Лица, перед которыми члены органов юридического лица несут корпоративную ответственность, не ограничены стороной договора (как это бывает при договорной ответственности). Право предъявлять к этим лицам требования о возмещении убытков предоставляется не только юридическому лицу, но и его участникам, а в некоторых случаях- также кредиторам организации (например, при банкротстве юридического лица, по причине умышленных действий членов органов управления; в США такая ответственность наступает в случае совершения управляющими незаконных действий, вызвавших неплатежеспособность корпорации, а менеджеры отвечают перед кредиторами корпорации за нарушение своих обязанностей как доверенных лиц корпорации [39, с. 397]). Кроме того, в отличие от договорной, корпоративная ответственность установлена императивно и не может изменяться по договоренности сторон [3, с. 302-303]. На особый характер ответственности членов органов общества, не являющейся ни договорной, ни деликатной, уже обращалось внимание в литературе [40, с. 134-162].
Указанное позволяет утверждать, что наделение членов органов корпорации фидуциарными обязанностями максимально приближает понимание юридического лица как фикции. То есть, если признать, что между органом юридического лица и самой организацией существуют фидуциарные отношения, то имеем следующее: 1) утрачивается конструкция юридического лица в том понимании, которое мы в нее вкладываем сейчас (юридическое лицо превращается в систему контрактов, в основе которой доверительные отношения); 2) такие отношения могут возникать исключительно в рамках предпринимательских обществ (ст. 85 ГК Украины), что обусловлено осуществлением рисковой деятельности с целью получения прибыли (при этом такая деятельность, как правило, осуществляется не самими участниками юридического лица, а менеджерами (наемными лицами), которые, осуществляя рисковую деятельность, фактически не рискуют собственным имуществом либо иными материальными ценностями, принадлежащими им, используя для корпоративного управления имущество, находящееся в собственности предпринимательского общества; 3) в корне следует пересмотреть подходы к пониманию ответственности органов юридического лица, поскольку речь идет не о корпоративных отношениях, а о личных доверительных отношениях, в которых на должностных лиц юридического лица может возлагаться дополнительная (субсидиарная) ответственность, что изменяет сущность положений ст. 96 ГК Украины.
Ответственность членов органов юридического лица основана на добросовестности и разумности их действий, что существенно отличает ее от ответственности должника по обязательствам, основу которой составляет презумпция виновности в причинении убытков кредитору.
Список использованных источников:
1. Спасибо-Фатғғва І.В. Міркування про украүнську цивілістику. Спогади про Людину, Вченого, Науковця (до 60-річчя від Дня народження професора Ірини Володимирівни Жилінковоү) / за заг. ред. Р. О. Стефанчука. Харків: Право, 2019. С. 206-218.
2. Корпоративні правовідносини: монографія / Ю.М. Жорнокуй, С.О. Сліпченко, В.Г. Жорнокуй. - Харків: ЕКУС, 2021. - 248 с. 3. Юридические лица в российском гражданском праве: монография. В 3-х т. Т. 1. Общие положения о юридических лицах / А.В. Габов, О.В. Гутников, Н.Г. Доронина и др.; отв. ред. А.В. Габов, О.В. Гутников, С.А. Синицын. Москва: Ин-т законодат. и сравнит. правовед. при Правительстве РФ: ИНФРА-М. 2015. - 384 с.
4. Кравчук В.М. Корпоративне право. Науково-практичний коментар законодавства та судовоү практики. - Киүв: Істина, 2005. - 720 с.
5. Козлова Н.В. Понятие и сущность юридического лица. Очерк истории и теории: учебное пособие. - Москва: Статут, 2003. - 318 с.
6. Корпоративное право: учебник для юридических вузов / В.В. Гущин, Ю.О. Порошкина, Е.Б. Сердюк. - Москва: Эксмо, 2006. - 640 с.
7. Прилуцький Р.Б. Основні теоріү юридичноү особи та үх вплив на розвиток організаційних форм суб’ғктів господарювання. Юридична наука. - 2013. - № 3. - С. 35-49.
8. Clark R. Corporate Law (Textbook Treatise Series). 2nd Edition. Aspen Publishers, Inc., 1986. 837 р.
9. Кибенко Е.Р. Корпоративное право Великобритании. Законодательство. Прецеденты. Комментарии. - Киев: Юстиниан, 2003. - 386 с.
10. Коммерческий кодекс Франции / Предисл., пер. с фр., доп., словарь-справочник и комент. В.Н. Захватаева. - Москва: Волтерс Клувер, 2008. - 1269 с.
11. Лукач І.В. Теоретичні проблеми правового регулювання корпоративних відносин в Украүні: монографія. - Киүв: Видавництво Ліра-К, 2015. - 432 с.
12. Карагусов Ф.С. Основы корпоративного (акционерного) законодательства Республики Казахстан: Учебное пособие. 3-е изд-е, доп. - Алматы: Каспийский общественный университет, 2020. - 205 с.
13. Карагусов Ф.С. Основы корпоративного права и корпоративное законодательство Республики Казахстан. Издание второе, дополненное. - Алматы: Бастау, 2011. - 368 с.
14. Климкин СИ. Корпорации и корпоративное право в Казахстане: Что включают в себя эти понятия? Юрист. -2011. - № 7. -С. 53-55.
15. Ломакин Д.В. Корпоративные правоотношения: общая теория и практика ее применения в хозяйственных обществах. - Москва: Статут, 2008. - 511 с.
16. Белов В.А. Гражданское право. Общая часть. Т. П. Лица, блага, факты: учебник. -Москва: Изд-во Юрайт, 2011. - 1093 с.
17. Постановление Верховного Суда в составе коллегии судей Кассационного хозяйственного суда от 03.03.2020 по делу № 922/756/19. URL: http://reyestr.court.gov.ua/Review/87996123 (дата обращения: 18.04.2020).
18. Постановление Большой Палаты Верховного Суда от 17.12.2019 по делу № 904/4887/18. URL: https://reyestr.court.gov.ua/Review/86566266 (дата обращения: 03.04.2020).
19. Постановление Большой Палаты Верховного Суда от 22.09.2020 по делу № 338/667/19. URL: https://reyestr.court.gov.ua/Review/92270696 (дата обращения: 06.02.2021).
20. Постановление Верховного Суда в составе коллегии судей Кассационного хозяйственного суда от 06.03.2018 р. по делу № 907/167/17. URL: https://reyestr.court.gov.ua/Review/72645204 (дата обращения: 16.03.2021).
21. Постановление Верховного Суда в составе коллегии судей Кассационного хозяйственного суда от 23.01.2018 р. по делу № 925/1321/16. URL: https://reyestr.court.gov.ua/Review/71829024 (дата обращения: 23.01.2021).
22. Постановление Верховного Суда в составе коллегии судей Кассационного хозяйственного суда от 15.10.2020 по делу № 922/2575/19. URL: http://www.reyestr.court.gov.ua/Review/92228692 (дата обращения: 20.01.2021).
23. Постановление Верховного Суда в составе коллегии судей Кассационного хозяйственного суда от 15.10.2020 по делу № 916/2303/19. URL: https://reyestr.court.gov.ua/Review/92252443 (дата обращения: 01.03.2021).
24. Суханов Е.А. Предпринимательские корпорации в новой редакции Гражданского кодекса Российской Федерации. Журнал российского права. - 2015. - № 1. - С. 5-13.
25. Жорнокуй Ю.М. «Корпорація»: сучасний стан законодавства в Украүні та Ғвропейському Союзі. Підприғмництво, господарство і право. - 2018. - № 1. - С. 13-17.
26. Буркова Л.Н. К вопросу о фидуциарном (доверительном) характере гражданских правоотношений. Вестник Адыгейского государственного университета. 2011. № 2. С. 237-243.
27. Карагусов Ф.С. Некоторые вопросы управления имуществом по законодательству Республики Казахстан (с учетом особенностей денег и ценных бумаг). Гражданское законодательство: Статьи. Комментарии. Практика. Избранное. Под ред. А.Г. Диденко / / Алматы: Раритет, Институт правовых исследований и анализа, 2008. Т. 2. С. 701-722.
28. Агламазова В.В. Концепция фидуциарных правоотношений и возможность ее применения в корпоративном праве России. Предпринимательское право. Приложение. -2012.-№1.-С. 23-29.
29. Колиева А.Э., БицоеваЛ. Ф. Структура фидуциарных правоотношений в гражданском праве. Международный научно-исследовательский журнал. - 2016. - №4. Часть 7.-С. 151-153.
30. Hartkamp A.S., Hesselink M.W., Hondius E.H., Joustra C.A. Towards a European Civil
Code. 2nd rev. and expanded ed. / Nijmegen. The Hague: Ars Aequi Libri/ Kluwer Law International.
The Hague/London/Boston, 1998. 652 р.
31. Григорьев К.М., Хаваяшхов А.А. Фидуциарные обязанности в российском и английском праве. Акционерное общество: вопросы корпоративного управления. 2015. - № 1. https://gaap.ru/articles/Fidutsiarnye_obyazannosti_v_rossiyskom_i_angliyskom_prave/ (дата звернення: 20.10.2020).
32. Жорнокуй В.Г. Розумність та добросовісність: світова практика застосування категорій щодо відповідальності членів органів акціонерного товариства за його борги. Підприғмництво, господарство і право. - 2019. - № 2. - С. 24-29.
33. Sealy L., Worthington S. Cases and Materials in Company Law. Oxford University Press; 8th Revised edition, 2008. 724 р.
34. Gerner-Beuerle C., Paech Ph. and Schuster E. Ph. Study on Directors’ Duties and Liability. London, 2013. 427 р.
35. Gelter M., Helleringer G. Fiduciary Principles in European Civil Law Systems. Oxford Handbook of Fiduciary Law. 2018. 1032 р. URL: https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190634100.001.0001/oxfordhb-9780190634100-e-32#oxfordhb-9780190634100-e-32-div2-249 (дата обращения: 16.10.2020).
36. Tamar Frankel. The New Palgrave Dictionary of Economics and the Law. Definition of «fiduciary duties». URL: https://cyber.harvard.edu/trusting/unit5all.html (дата обращения 19.09.2019).
37. Cahn A., Donald D.C. Comparative Company Law: Text and Cases on the Laws Governing Corporations in Germany, the UK and the USA. Cambridge University Press, 2010. 956 р.
38. Федосеев С.В. Ответственность членов совета директоров акционерных обществ. Корпоративное право: актуальные проблемы / Под ред. Д. В. Ломакина. Москва: Инфотропик Медиа, 2015. С. 193-216.
39. Козлова Н.В. Правосубъектность юридического лица. - Москва: Статут, 2005. - 476 с.
40. Гришина І.І. Цивільно-правова відповідальність учасників акціонерних правовідносин: дис. … канд. юрид. наук: 12.00.03 / Харків. нац. ун-т імені В.Н. Каразіна, 2015. - 194 с.
С.Р. Ермухаметова,
С.Т. Тыныбеков
ЗАҢДЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚАЙТА ҚҰРЫЛУЫНЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ
Бүгінгі таңда Қазақстанда қалыптасқан дағдарыстық жағдайда нақты жэне тиімді шараларды қолдану арқылы еңсеру мэселесі отандық коммерциялық үйымдардың алдында бүрынғыдан да өткір түр. Кэсіпорындағы дағдарыс жағдайынан шығу үшін тиімді технологияларды іздеу, меншікті қайта қүрылымдаудың заманауи эдістерін игеру қажеттілігі туындайды. Қазіргі кездегі элемді жайлаған індет, короновирус мэселесі қоғамның қай саласына болмасын өзінің теріс эсерін тигізіп түрғаны баршаға мэлім. Бүл жағдай азаматтық айналым қатысушыларының қызметін жаңаша үйымдастыруды қажет етті. Азаматтық айналымның негізгі қатысушылары ретінде заңды түлғалар қызметінің қалыпты жүзеге асырылуы немесе карантин жағдайына қарай қайта қүруларды жүзеге асыруды қажет етті. Әрине заңды түлғаларды қайта күру мэселесі бүгін ғана туындап отырған жоқ. Заңды түлғалар нарықтық қатынастардың негізгі жэне белсенді қатысушылары бола отырып, жаңа материалдық жэне рухани күндылықтарды белсенді түрде жасайды. Олардың тиімділігі бүкіл елдің экономикалық дамуына ғана емес, азаматтың өмір сүру сапасына да байланысты.
Коммерциялық үйымдарды қайта күру бүкіл мемлекеттің экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарады. Коммерциялық үйымдарды қайта күру айтарлықтай прагматикалық мағынаға ие жэне сол мақсатта қолданылады. Ол кең ауқымды адамдардың мүдделері мен күқықтарына эсер етеді. Қазіргі таңда кез-келген адам коммерциялық үйымдарды қайта күру процесінде пайда болатын мэселелермен кездесуге мүмкіндігі бар. Қүқық саласында білімі жоқ қарапайым азамат үшін қайта күру сияқты процесті шарлау қиын жэне көбінесе оның заңды мүдделері мен қүқықтары бүзылады.
Қазақстан Республикасының азаматтық кодексінің 45-бабына сэйкес, заңды түлғаны қайта үйымдастыру (біріктіру, қосу, бөлу, бөліп шығару, қайта күру) оның мүлкінің меншік иесінің немесе меншік иесі уэкілеттік берген органның, күрылтайшылардың (қатысушылардың), сондай-ақ заңды түлғаның күрылтай күжаттарында уэкілеттік берілген органның шешімі бойынша не Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларда сот органдарының шешімі бойынша жүргізіледі. Қазақстан Республикасының заңнамасында қайта үйымдастырудың басқа да нысандары көзделуі мүмкін [1].
Заңды түлғаны қайта үйымдастыру қазіргі азаматтық күқық тэртібінде коммерциялық үйымдардың бірігу жэне қосылу нысанындағы қайта күру институтын жетілдіру мақсатында коммерциялық үйымдар туралы жэне олардың қайта күру заңнамасын сыни талдау қажетгілігі эрине кезек күттірмейтін мэселе.
Жоғарыда атап өткеніміздей қайта үйымдастырудың бірнеше түрлері бар. Соның ішінде біріктіру мен қосылу түрлерінің алдыңғы қатарда түруы да осы институттардың мэнін зертгеу оны жүзеге асыру процесінде күқықтық, салықтық жэне жалпы тэуекелдердің ықтималдығын бағалау үшін, сондай-ақ қайта күру мэміле болып табылады ма деген сүраққа жауап беру үшін қажет. Қосылу мен бірігу арқылы коммерциялық үйымдар шаруашылық субъектілерінің күрылымын жэне салық салуды оңтайландыру; негізгі активтері бар жүмысқа қабілетгі күрылымды бөлу, борыштарды ескі үйымда қалдыру; нарықта табысты жүмыс істей алатын күрылым күру мақсатында тиімділігі темен коммерциялық үйымдарды жою мақсатын көздейді.
Заңды түлғаны біріктіру мен қосылу нысанында қайта құру күрделі тэсіл. Заңды түлғаларды қайта қүрудың қүқықтық институты Қазақстан заңнамасы жүйесінде салыстырмалы түрде жаңа болып табылады. Қайта қүру институтын заңнамалық жобалаудың алғышарттары капиталистік қатынастардың дамуының белгілі бір кезеңінде, «капитал мен өндірістің шоғырлануының жалпы тенденциясы, өндірістің жекелеген сатыларының үйлесуі жэне нарықтағы монополиялық жағдайға үмтылу» орныққан кезде пайда болды. Жалпы Азаматтық кодексте қарастырылған заңды түлғаны қайта үйымдастыру түрлеріне қатысты терминдердің анықтамалары өте қүрғақ, қысқа жэне процестердің тек заңды аспектісін, атап айтқанда үйымдық-күқықтық нысанының өзгеруін ашатындығын атап өтеміз. Сондай-ақ, қолданыстағы заңнама қайта үйымдастырылатын коммерциялық үйымдардың міндеттемелерін жаңадан күрылған субъектілерге беруге назар аударады.
Азаматтық күқық аясында «қайта күру», «біріктіру», «қосылу» анықтамаларына үлттық заңнама түсініктеме бермейді, дегенмен, оның жалпы мэні, заңнамада келтірілген рэсім осы процестерді бір-бірімен біріктіріп, кейбір коммерциялық үйымдарды қайта үйымдастыру жэне тарату мақсатын көздейді.
Сондықтан қайта үйымдастыру, бір жағынан, коммерциялық үйымдардың қайта күрылуына балама нүсқа, екінші жағынан - бір немесе бірнеше коммерциялық үйымдарды тарату нүсқаларының бірі ретінде қарастырылп кетеді.
Коммерциялық үйымдар туралы заңнаманың нормаларын пайдалану практикасы күқықтанушыларды мирасқорлар арасында қайта күрылатын түлғаның мүлкін (күқықтары мен міндеттерін) бөлу ерекшелігі мен тэртібінің; қайта күрылып жатқан субъектінің кредиторларының, қатысушыларының жэне қызметкерлерінің мүдделерін қорғаудағы; біріктіру мен қосылу туралы келісімшарттарды жасасуда жэне оны орындауда, заңды түлғаны қайта үйымдастыру езінде пайда болатын залалалдар мэселесі, заңды түлғаның қайта күрылуы туралы шешімнің заңсыздығынан туындайтын мэселелер, заңды түлғаларды қайта күрылуына байланысты міндеттемелердің мерзімінен бүрын тоқтатылуы немесе өзгертілу мэселелері бүгінгі күні күқықтық зерттеу аясында түрған негізгі мэселелер.
Әрине, бүл заңдылық, себебі дамып келе жатқан экономикалық қатынастардың негізінде белгілі бір азаматтық-күқықтық институттар қалыптасады, бүл сөзсіз қайта үйымдастырудың күқықтық күбылысының болуын ғылыми негіздеу жэне оның азаматтық айналымдағы маңыздылығын түсіну қажеттілігіне экеледі. Қазіргі экономикалық дамуды сандық даму кезеңі дей келе, шаруашылық жүргізуші субъект сыртқы ортаның өзгеруіне жауап ретінде коммерциялық үйымды қайта күру қажеттілігіне тап болатындығын тэжірибе көрсетіп отыр жэне көп жағдайда бүл заңды түлғалардың дамуының негізгі бағыты, жолы десек те болады.
Азаматтық қүқықтың негізгі институттарының бірі бола отырып, заңды түлғаның қызметін қайта үйымдастыру институты азаматтық-күқықтық қатынастар субъектілерінің кэсіпкерлік бостандығына, бірлескен экономикалық қызмет үшін адамдар мен мүліктерді біріктіруге күқығын қамтамасыз етуге арналған міндеттерді, күқықтарды жэне корпоративтік күқықтармен байланысты күқықтар мен міндеттердің өзгеруімен байланысты.
Әрине азаматтық айналым субъектілерінің белсенділігі эр кезде бірдей немесе жоғары болмайды, өзгеріп отырады, сол кезде ресурстарды қайта бөлу, заңды түлғаларды қайта күрылымдау үшін қайта үйымдастыру рэсімін неғүрлым тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін немесе коммерциялық үйымды «жандандыруға» эсер ететін бүл заңды түлғаны қайта үйымдастыру.
Біз эрине заңды түлғаның қызметін қайта үйымдастыру тек субъектілердің шаруашылық қызметінде тек жағымды эсер, салдар немесе олардың қалыпты қызмет етуіне ықпал етіп қана қоймай, кей жағдайда бүл үрдістерді жүзеге асыру кезінде заңды түлғаларды қайта үйымдастыруды заңсыз мақсаттарда қолдану орын алатындығын жэне оның күқықтардың бүзылуына, банктік несиелеу жүйесіне де эсер ететінін көреміз.
Заңды түлғаның қайта үйымдастыру оның мүлкінің меншік иесінің немесе меншік иесі уэкілеттік берген органның, қүрылтайшылардың (қатысушылардың), сондай-ақ заңды түлғаның күрылтай күжаттарында уэкілеттік берілген органның шешімі бойынша не Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларда сот органдарының шешімі бойынша жүргізіледі. Заңды түлғаны қайта үймдастыру түрлері ретінде заңмен бекітілген біріктіру, қосу, бөлу, бөліп шығару, қайта күру ерекшеліктері рэсімделу, мүліктің өту тэртіптеріне байланысты. Екі немее одан да көп заңды түлғалардың тоқтатылуы негізінде тіркелуі қажет бір заңды түлға пайда болады. Заңды түлғаларды қосқан кезде олардың эрқайсысының күқықтары мен міндеттері өткізу күжатына сэйкес жаңадан пайда болған заңды түлғаға ауысады. Заңды түлғаны екінші бір заңды түлғаға біріктірген кезде біріктірілген заңды түлғаның күқықтары мен міндеттері өткізу күжатына сэйкес соңғысына ауысады. Заңды түлғаны бөлген кезде оның күқықтары мен міндеттері белу балансына сэйкес жаңадан пайда болған заңды түлғаларға ауысады. Заңды түлғаның күрамынан бір немесе бірнеше заңды түлғаларды бөліп шығарғанда, белу балансына сэйкес олардың эрқайсысына қайта күрылған заңды түлғаның күқыктары мен міндеттері ауысады. Заңды түлғаның бір түрін екінші түрдегі заңды түлғаға өзгерткен кезде (үйымдық-күқықтық нысанды өзгерткенде) қайта күрылған заңды түлғаның күқықтары мен міндеттері өткізу күжатына сэйкес жаңадан пайда болған заңды түлғаға ауысады [1].
Заң шығарушы қайта үйымдастырудың екі түрін белгілейді: ерікті жэне мэжбүрлі. Ерікті түрде қайта үйымдастырылу заңды түлғаның қүрылтайшыларының келісімі арқылы, ал мэжбүрлі түрі - Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгіленген жағдайларда іске асады.
Біз жоғарыда атап өткеніміздей заңды түлғаны қайта үйымдастыру шешім негізінде жүзеге асырылады жэне ол шешімді жарамсыз немесе заңсыз деп тану қайта үйымдастыру сатысында да, қайта үйымдастыру рэсімі аяқталғаннан да кейін болуы мүмкін, бүл күқық заңды түлға күрылтайшыларына берілген. Сондықтан бізде осы мэселеде несие берушілер заңды түлғаны қайта үйымдастыру туралы шешімнің заңсыздығына немесе жарамсыз деп тануға байланысты талап қоя ала ма деген сүрақ туындайды. Егер азаматтық заңнамалар мен арнайы заңды түлғалар қызметін күқықтық реттейтін заңнамаларға талдау жасайтын болсақ несие берушілер қайта күру туралы шешімді жарамсыз деп тану немесе қайта қүруды түтастай заңсыз деп тану туралы талап арызбен жүгінуге күқылы емес.
Бүл қайта үйымдастырылатын заңды түлғаның кредиторларының күқықтарын кемсіту. Біз несие берушілердің күқықтарын қорғау мақсатында азаматтық бүл жерде заңнамаға өзгерістер енгізу қажет деп санаймыз, яғни несие берушілер заңды түлғаны қайта үйымдастыру туралы шешімнің заңсыздығына немесе жарамсыз деп тануға байланысты талап қою күқығын бекіту.
Біз бүл мэселеде егерде заңды түлғаны қайта үйымдастыру туралы шешімнің жарамсыздығына немесе заңсыздығына байланысты мэселе туындайды, егерде заңды түлғаның жоғары органы болып табылатын жалпы жиналыстың қабылдаған шешімі жарамсыз немесе заңсыз деп танылса. Сондықтан егер тэжірибеде дэл осы сүрақтар туындайтын болса, жалпы жиналыстың шешімінің жарамсыздығы немесе заңсыздығы қатысушылардың жалпы жиналысын өткізу тэртібінің сақталмауы деп түсінеміз. Сот тэжірибесі көрсеткендей сонымен қатар, егер заңды түлғаның қайта үйымдастырылатыны туралы қатысушыларга тікелей емес, тек бүқаралаық ақпарат күралдарында ғана жарияласа, заңды түлғаны қайта үйымдастыру туралы шешім заңды ма заңсыз ба деген де сүрақ туындайды. Заң бойынша эрине жалпы жиналыс жэне онда қарастырылатын мэселелер туралы алдын-ала жазбаша хабарлауға міндетті. Сондықтан қатысушыларға алдын-ала жазбаша хабарлануы тиіс, бүқаралаық ақпарат күралдарында жариялау ақпаратгы қосымша жариялау қүралы ретінде қарастырылады.
Заңды түлғаның несие берушілерінің күқықтарын қорғау сонымен бірге оларға берілетін кепілдіктер негізінде жүзеге асырылады жэне ол кепілдіктер ақпарат алу күқығы немесе хабардар болу күқығы, міндеттемені мерзімінен бүрын тоқтатуды жэне залалдарды өтеуді талап ету күқығы, міндетгемелерді ортақ орындауды талап ету күқығы.
Несие берушілердің заңды түлғаның қайта үййымдастырылатыны туралы ақпарат алу күқығы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде «Заңды түлға мүлкінің меншік иесі немесе заңды түлғаны қайта үйымдастыру туралы шешім қабылдаған орган қайта үйымдастырылатын заңды түлғаның кредиторларын бүл жөнінде жазбаша хабардар етуге міндетті. Талаптарды мэлімдеу мерзімі қайта үйымдастырылатын заңды түлғаның кредиторлары хабарламаларды алған кезден бастап екі айдан кем болмауға тиіс» деген нормамен 48-бапта бекітілген.
Жауапкершілігі шектеулі жэне қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы заңның 68-бабына сэйкес, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерді қосуға, бірігуге қатысушылардың эрқайсысы өз қатысушыларының жалпы жиналысы қосу, бірігу туралы шешім қабылдаған күннен бастап екі ай мерзім ішінде өзінің барлық кредит берушілеріне қосу, бірігу туралы жазбаша хабарлама жіберуге жэне ресми баспасөз органдарында тиісті хабарландыру беруге міндетті [2]. Яғни бүл оны жүзеге асырмай жаңадан күрылған заңды түлғаларды мемлекеттік тіркеуді жүргізу мүмкін еместігін нақтылайды. Сондықтан қайта үйымдастыру үрдісі аяқталмай, жаңадан қүрылған заңды түлға тіркеуден өтуіне болмайды.
Несие берушілер сонымен қатар міндеттемені мерзімінен бүрын тоқтатуды жэне залалдарды өтеуді талап ете алады. Бүл қайта үйымдастырылатын заңды түлға кредиторларының күқықтары кепілдігінің ең маңызды түрі. Егер біз заңнаманы қаастыратын болсақ, осы несие берушілердің міндеттемені мерзімінен бүрын тоқтатуды жэне залалдарды өтеуді талап ету қүқығы ҚР АК-ң 48-бабының 2-тармағына сэйкес бөлінген жэне бөліп шығарылған кезде күрылатын заңды түлғаның несие берушісі осы заңды түлға борышқоры болып табылатын міндеттемелердің мерзімінен бүрын тоқтатылуын жэне келтірілген залалдың орны толтырылуын талап етуге күқылы. Әрине бүл жерде сүрақ туындайды қайта үйымдастырудың өзге эдістерінде бүл күқық несие берушілерге тиесілі ме, жоқ па деген.
Міндеттемелерді орындауды талап ету күқығы қайта үйымдастырылатын заңды түлғаның кредиторларына берілетін күқықтық кепілдіктерінің келісі түрі болып табылады.
ҚР АК 48-бабының 3-тармағына сэйкес, егер болу балансы қайта қүрылған заңды түлғаның күқықты мирасқорын анықтауға мүмкіндік бермесе, не егер күқықтық мирасқорында қайта күрылғанға дейін туындаған міндеттемелерді орындау үшін мүлік жеткіліксіз болса, жаңадан пайда болған заңды түлғалар, сондай-ақ күрамынан басқа заңды түлға бөлініп шыққан заңды түлға, қайта қүрылған заңды түлғаның міндеттемелері бойынша оның несие берушілерінің алдында ортақ жауапты болады.
Міндеттемелерді ортақ орындауды талап ету күқығы бөліну немесе бөлініп шығу нысанында қайта үйымдастырылатын заңды түлғалар борышкерлері болып табылатын кредиторларға ғана беріледі. Болу балансы қайта үйымдастырылатын субъектінің күқық мирасқорын дэл анықтауға мүмкіндік бермейтін жағдайлар жоққа шығарылмайды, соған байланысты заң шығарушы кредиторлар күқықтарына кепілдік беру мақсатында қайта үйымдастырылатын заңды түлғаны да, оның қүқық мирасқорын да қайта үйымдастырылған түлғаның кредиторлары алдында туындаған міндеттемелер бойынша ортақ борышкерлер айқындаған. Заңгерлер бүл норманың болуы қайта үйымдастыру жолымен қүрылатын заңды түлғаны мемлекеттік тіркеу тетігіне күмэн келтіреді деп санайды жэне бүл пікірмен келісеміз, себебі болу балансында қайта үйымдастырылатын заңды түлғаның міндеттемелері бойынша күқықтық мирасқорлық туралы ереже болмаған кезде немесе осындай күқықтық мирасқорлық айқын жэне дэл болып көрінбейтін жағдайдың пайда болуы. Сонымен қатар бүл норма қайта үйымдастырылатын заңды түлғаның кредиторларының қүқықтары кепілдіктерінің тағы бір түрін белгілеуге мүмкіндік береді: қүрылтай қүжаттарымен бірге өткізу актісін немесе бөлу балансын үсынбау, сондай-ақ оларда қүқықтық мирасқорлық туралы ережелердің болмауы жаңадан пайда болған заңды түлғаларды мемлекеттік тіркеуден бас тартуға экеп соғады.